Каржы сауда лексикасы соңғы

78 ТҮРКІ ҚАРЖЫ-САУДА ЛЕКСИКАСЫ Нықара күміс шаптырып, Былғары саба пістіріп, Шыны аяқпен іштірген (Бұхар жырау). Cом алтынды басып отыру үшін де к...н керек (Кейкін 2002: 257). Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде берілмеген бұл сом сөзі кейбір түркі тілдерінде «құйма, кесек, таза, нағыз, шағын, тығыз» мағыналарында қолданылады: Құмық тілінде сом алтын «саф алтын» тіркес күйінде ғана айтылады (КумРС 269); қырғыз т. сом «өнделмеген метал кесегі»: сом темир «үлкен кесек темір»; сом күмүш «таза күміс» (КРС II 154); қарақалпақ т. сом «кесек»; сом алтын «саф алтын», сом темир «темір бөлігі» (КкРС 581); башқұрт т. һум алтын «сом алтын» (БТҺ I 56). Түрік т. som «тығыз, шағын; құйма, кесек, таза, қоспасыз» (ТРС 784). Алтай т. сом «форма, пішін» (АРС 598). Көне түркі жазба мұраларынан Диуани лұғатит түркте сун деген тұлғада әрі алтын сөзімен тіркес түрінде жазылған: Диуани лұғатит түркте сун алтун «кесек алтын» (МҚ III 138) (ДТС 514). Ортағасыр жазба жәдігерлерінен ең алғаш Мәмлүк қыпшақ ескерткіштерінде қолданылғаны анықталды: Мәмлүк қыпшақ ескерткіштерінде (Аттухфатуз зәкие мен Идрак хашие мұраларында) сом «алтын, күміс секілді бағалы металдар» (KıpTS 239). Анадолы түрік жазбаларында сом «толық, тұтас» (TS V 3507). Алтынның түсіне, тазалығына байланысты түрлері: Қызыл алтын «саф алтын» (ҚӘТС I 458). Сол сияқты сен қазынаңдағы қызыл алтын едің, мен ақыл едім (Қазақ ертегілері 1957: 416). Қырғыз т. қызыл алтын «таза алтын» (КРС I 52); ноғай т. қызыл алтын (Бұлан қуған қазаққа, Алла берер қызыл алтын етеклеп); татар т. қызыл алтын (ТТАС); қарайым т. қызыл алтын «червонное золото» (КРПС 383). Алтын мағынасындағы қызыл сөзі қызыл алтын деген тіркестен қысқарып (тіркестің екінші сыңары түсіп) пайда болған да болуы мүмкін.