Каржы сауда лексикасы соңғы

317 ТҮРКІ ҚАРЖЫ-САУДА ЛЕКСИКАСЫ Махмұд Қашқарида: İdimiz yarlığı «қожайынымыздың бұйрығы». Құтадғу білікте: İlig yarlığın eşitdim özüm / künüm edgü boldı yarlıg köŋlüm «Билеушінің жарлығын өзім естідім, көңілім жай тапты, күнім нұрлы болды» (KB-1589) (Öner 2004 117-120). Моңғол тілінде зарлиг , орысша ярлык , татарша йарлығ болып жұмсалады. Орысша деректерде оның түркі тілдерінен келгенін, ал түркі­ лерге моңғолдардан ауысқаны айтылған, түбірі «жаңалық, хабар» семасындағы йар (жар) сөзі деп келтірілген: «Слово ярлык заимствовано русским языком из тюркских языков, где оно имеет значение «султанский указ, грамота, дворянская грамота». Тюркские народы, заимствовав (вероятно, при первых Чингизидах) это слово у монголов с его древнейшим произношением, стали произносить я как е, а окончание -ик - как -ык/ыг. Слово ярлык образовано от монг. зарлиг (среднемонгольский ĵarliq; преклассический и старописьменный монгольский ĵarliɣ), которое в корне имеет монг. зар (преклассический и старописьменный монгольский ĵar), что значит «объявление, извещение». Согласно Э. В. Севортяну, корень ĵar является тюрко-монгольско-манчжурской формой жар~йар~чар («клич», «извещение», «крик, рёв, плач») и принадлежит классу древнейших общетюркских лексических основ звукоподражательного происхождения. Также это монгольское слово (джарлик) означает «слово старшего к младшему (Ярлык // Большая советская энциклопедия). Алаш қайраткерлерінде түзіктік те заң саласына жататын термині ретінде қолданылған: Әдеби тілдегі «түзуліктің» түзіктік деп бастапқы формаға жақын жазылғаны көне фонетикалық тұлғаларға жатады: «Өстіп мықты нашарды ала берсе, түзіктік хұқы жоқ болмақшы, зорлық жораға асып ресми болмақшы... Англия – Англия болғалы осындай нақ түзіктік үшін басталған соғыс болған жоқ» (Бөкейхан, 20 16: 364). Жоғарыдағы сөйлемде түзіктік хұқы деген жаңа қолданыс «право справедливости» тіркесінің, ал түзіктік үшін тіркесі «за справедливостьтің» қазақша нұсқасы ретінде қолданылып отыр.