Каржы сауда лексикасы соңғы

152 ТҮРКІ ҚАРЖЫ-САУДА ЛЕКСИКАСЫ мағынада айтылған. Соның ішінде түркі тілдерінде кең таралған семантикасы – «жиырма тиынға тең күміс монета». Абайдың аударма шығармасында да күміс тиын деген мағынасы аңғарылады: Кердең басып шіркеуге жақын барды / Қалтадан бір теңгелік күміс алды.... Бәрің бірдей таласпай, бөліп ал, деп / Бір теңгелік күмісті лақтырды (Вадим поэмасы). Теңге алу (ілу) «шұңқырда жатқан теңгені атпен шауын келе жатқан адамның ілін әкететін ұлтты ойыны (ҚТТС 798). Қазақ мақал-мәтелдерінде «ақша» мағынасында қолданылғаны байқалады: Қызды жеңге, Жеңгені теңге бұзады (Кейкін 2002: 75). Теңге тиыннан, тұлпар құлыннан (немесе «ынтымақ ұйымнан») (Кейкін 2002:256) Пісте қабығы шөңге болмайды, Сары шақа теңге болмайды. Бір теңге бие болмайды, Екі теңге түйе бoлмайды Теңгелі жерде теңдік жоқ (Кейкін 2002: 257). Бір теңге беріп жырлатып, Мың теңге беріп қойғыза алмады (Кейкін 2002: 286). Теңге 1. (Шымк.: Мақт., Шәу.) «20 тиындық күміс ақша»: Бес теңге біздің есебіміз бойынша бір манат болады (Қарақ.). 2. (Алм. Жам.) «тиын»: Базарға бармақшы едім, жолыма теңге болмай тұр (Алм„ Жам.) (ҚТАС 662). Тәңгә (Түрікм., Таш.) «теңге, сом»: Үйде жата бергенімізше аздап қимылдап, бес-алты тәңгә тауып қайтсақ та пайда емес пе? (Түрікм., Таш.) (ҚТАС 657). Жарым теңге (Шымк., Қызылқ.) «он тиын» (ҚТАС 242). Қой теңге (Шығ. Қаз„ Больш.; Тау., Қош.) «бір сомдық теңге»: Бір сомдық теңгені біз қой теңге деп атаймыз (Тау, Қош.) (ҚТАС 416). Теңгемір (Шымк„ Мақт.) «25 тиын» (ҚТАС 662). Қазақ говорлары деректерінде теңге сөзінің түрлі мағынала­ рына куә болғанымыздай, жалпы ақша атаулары мағынасының ауысуына байланысты зерттеушілер де айтады: